Chuyện Z30

By Bùi Hoàng Tám


                                                         Chuyện Z30

       Bùi Hoàng Tám

25 năm (1983 - 2008) đã trôi qua kể từ ngày xảy ra sự kiện Z30 bi thảm. Một phần tư thế kỉ không phải thời gian dài song cũng không phải ngắn. Nó là khoảng cách đủ để lùi lại nhìn nhận đánh giá sự việc một cách chân xác khách quan. Trở lại vụ Z30 chúng tôi muốn nhìn lại sự ấu trĩ của một thời chưa xa để càng hiểu thêm giá trị to lớn của đổi mới và cùng nhau rút ra những bài học cho hôm nay và cho cả tương lai. Đây cũng là những thời khắc lịch sử của trước đêm dài đổi mới. Vì vậy cùng với sự dày đặc của màn đêm đã thấy đâu đó xuất hiện những nhân tố mới với lối tư duy mới. Chính những khoảng sáng le lói đó là nền tảng cho công cuộc đổi mới và chính những nhân tố này sau đó trở thành một trong số những hạt nhân quan trọng của công cuộc đổi mới. Và một trong số những người đó là Nguyên Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn An khi đó là Bí thư Tỉnh uỷ Hà Nam Ninh. 

Vào một ngày giữa năm 2006 Chủ tịch Nguyễn Văn An cho gọi tôi đến Văn phòng Quốc hội - 37 Hùng Vương. Việc được gặp ông khiến tôi  hồi hộp dù rằng là một nhà báo tôi đã từng gặp khá nhiều vị lãnh đạo cao cấp của Đảng Nhà nước Chính phủ hay Quốc hội. Nhưng với ông An không hiểu sao tôi lại có cái e dè đó. Có lẽ tôi ngại vì ông vốn là người làm công tác tổ chức Đảng lâu năm nói năng luôn nghiêm túc và rất cẩn trọng. Còn tôi cái máu văn nghệ sỹ nửa mùa hay khoa môi múa mép nên sợ có lỡ lời thất thố mà e ngại chăng ? Thế nhưng chỉ sau mấy tiếng gõ nhè nhẹ đã thấy ông hiện ra ngay sau cánh cửa. Nụ cười hào sảng cái nắm tay ấm và chặt của ông đã khiến sự e dè của tôi như bay biến. Câu chuyện bỗng trở nên gần gũi chân tình và nhiều chia sẻ. Nó có gì đó tờ tợ như câu chuyện của một thủ trưởng với một nhân viên cũ lâu ngày gặp lại dù tôi chỉ mới lần đầu được trực tiếp gặp ông nghe ông nói chuyện. Và hôm đó ông đã kể cho tôi khá tường tận về lý do vì sao khi còn làm Bí thư tỉnh uỷ ông đã không đồng ý cho tỉnh Hà Nam Ninh thực hiện Chỉ thị  Z30.

Năm 1982 Nguyễn Văn An khi đó mới 45 tuổi được bầu vào Ban chấp hành Trung ương Đảng và nhận nhiệm vụ Bí thư tỉnh uỷ Hà Nam Ninh. Ngày đó Hà Nam Ninh là một tỉnh rộng gồm các tỉnh Nam Định Hà Nam Ninh Bình sáp nhập lại (giờ thì lại chia ra tỉnh nào về tỉnh đó) nên đất rộng dân số rất đông. Vào thời điểm những năm đầu thập niên tám mươi do chính sách cấm vận của Mỹ cùng với những chính sách kinh tế non kém ấu trĩ sai lầm... đã khiến đời sống nhân dân cả nước vô cùng khó khăn. Ngân sách kiệt quệ. Lạm phát luôn ở mức phi mã không phải hai mà ba con số/năm. Tiếng là thành phố công nghiệp nhưng đa số người dân Nam Định sống dựa vào nghề nông. Nhà máy dệt Nam Định niềm tự hào của nền công nghiệp xã hội chủ nghĩa khi đó máy móc thì cổ lỗ dây chuyền lạc hậu và thiếu nguyên liệu trầm trọng. Hàng ngàn cán bộ công nhân của tất cả các phân xưởng đều nằm trong tình trạng thất nghiệp triền miên. Công nghiệp thì đổ vỡ. Thương mại thì lưu thông trì trệ luôn tạo ra sự độc quyền đặc lợi cho một số người và nạn ngăn sông cấm chợ ở hầu hết các địa phương. Nông nghiệp thì thất bát. Cơ chế hợp tác xã đánh kẻng chấm công trở thành một gánh nặng đè lên vai người nông dân. Năng suất lúa suy giảm ruộng đất bị bỏ hoang. Các chương trình đánh bắt cá ven biển èo uột và thường xuyên thất bại. Sở hữu hàng ngàn km bờ biển nhưng cả nước thiếu từ hạt muối thiếu đi... Đời sống nhân dân đói khổ mấp mé cảnh lầm than.

Vốn là kỹ sư công nghiệp nhưng với tư duy sắc sảo của mình Nguyễn Văn An hiểu rằng bây giờ không phải là lúc ngồi đó mà vạch ra những ý tưởng viển vông trên mây dưới gió với nhà máy to công trường lớn mà con đường thoát đói nghèo cho mảnh đất này là phải ngay lập tức chỉnh đốn nông nghiệp. Vì vậy nhiều chính sách "cởi trói" cho nông dân đã được tỉnh "vụng trộm" ban hành nên đời sống nhân dân trng tỉnh tuy vẫn còn nhiều khó khăn nhưng đang từng bước được cải thiện.

Giữa lúc công việc bước đầu có chiều thuận lợi thì một buổi chiều Nguyễn Văn An nhận được công văn từ Công an Thành phố Nam Định gửi sang trình Bí thư Tỉnh uỷ duyệt phương án kiểm tra hành chính và tịch thu tài sản bất minh. Kèm theo đề nghị Tỉnh uỷ đồng ý cho ban hành quyết định tịch thu tài sản  là một bản danh sách gồm hơn 200 gia đình nằm trong diện phải thi hành quyết định này. Tiêu chí để lập danh sách là những đối tượng có nhà từ hai tầng trở lên và được xếp thứ tự ABC. Mới nhìn qua bản danh sách Bí thư Tỉnh uỷ Nguyễn Văn An đã không khỏi giật mình. Ông tự hỏi: Sao lại có chuyện vô lý thế này? Để có tiền xây căn nhà tránh mưa tránh nắng người dân phải trả bằng biết bao mồ hôi công sức với khoảng thời gian nhiều khi đằng đẵng cả chục năm trời. Thế mà giờ đây lại có lệnh tịch thu tài sản của họ là cớ làm sao?  Để kiểm chứng lại những suy nghĩ của mình ông An đã yêu cầu văn phòng lục tài liệu để tìm xem từ trước đến nay có văn bản pháp luật nào quy định về việc này hay không nhưng tuyệt nhiên không thấy có. Ông An gọi điện sang ông giám đốc Công an Thành phố:

- Tôi dã tìm hiểu rất kỹ và được biết từ trước đến nay Đảng và Chính phủ chưa bao giờ có chỉ thị dạng như thế này. Như vậy nghĩa là Bộ Chính trị không chỉ đạo và Chính phủ cũng không chỉ đạo. Bên các anh lấy văn bản này ở đâu ra vậy?

- Dạ cái này do cấp trên chỉ đạo ạ - Ông giám đốc Công an Thành phố trả lời.

- Cấp trên là cấp nào? Cụ thể là ai chứ? Mà sao không đưa ra bàn ở cấp uỷ?

- Báo cáo anh đây là chỉ thị vào hàng tuyệt mật của Trung ương nên  không thể dưa ra bàn ở cấp uỷ được. Vả lại Hà Nội và một số địa phương đã cho triển khai rồi ạ.

Ngẫm nghĩ một lát ông An nói:

- Để tôi trực tiếp lên Hà Nội xem xét tình hình và tìm hiểu cụ thể. Từ giờ đến khi tôi về các anh phải "án binh bất động" đợi lệnh của tôi - Ông An chỉ đạo.

          Suốt đêm đó Nguyễn Văn An không tài nào chợp được mắt. Tính đi tính lại nghĩ tới nghĩ lui nhưng ông vẫn không hiểu vì sao lại có cái chỉ thị miệng kỳ quái này. Tờ mờ sáng hôm sau ông An gọi cho lái xe đến đón. Để kiểm chứng cảm xúc của mình trước khi lên đường đi Hà Nội ông yêu cầu lái xe  chạy một vòng quanh thành phố Nam Định. Ngắm những dãy nhà lúp xúp chen chúc nhau ở các khu phố Trần Hưng Đạo Hàng Đồng Hàng Thiếc Hàn Thuyên Cổng Hậu... ông không khỏi chạnh lòng. Trưởng thành từ một công nhân điện lăn lộn cùng cơ sở gắn bó với đồng ruộng nhiều năm rồi mới trở thành người lãnh đạo cao nhất của một tỉnh ông quá hiểu sự vất vả gian nan của người dân quê hương ông. Những con người cần kiệm và thông minh nhưng vẫn đang phải sống vật lộn cùng nghèo khổ. Thế mà giờ đây ông đang phải đối mặt với một việc cực kỳ gian nan: Ký lệnh đồng ý để các cơ quan công quyền tịch thu tài sản của họ mà không cần tòa án và cũng không có bất cứ một bằng chứng nào để cớ thể khẳng định đó là tài sản bất minh. Ông chợt rùng mình khi nghĩ đến bản danh sách hơn 200 hộ nằm trong diện này rồi sẽ ra sao khi bị tịch thu nhà cửa tài sản.

          Khi chiếc ô tô chở ông đến Hà Nội trời chưa sáng rõ mặt người các công sở cửa còn đóng im ỉm. Lân la các khu phố ông được biết Hà Nội đã triển khai Chỉ thị này từ mấy hôm nay và tình hình rất xấu. Ông còn nghe nói có gia đình cả nhà thắt khăn tang bị tống lên xe kêu khóc ầm ĩ. Khi ông về đến Văn phòng Trung ương cũng là lúc các phòng ban đã bắt đầu làm việc. Ông định vào thẳng Văn phòng Trung ương Đảng để hỏi cho ra nhẽ nhưng lại thôi vì nghĩ mình là cán bộ trẻ mới nhậm chức chưa lâu nên cũng có phần rụt rè e ngại. Đi dò hỏi các phòng ban người thì bảo nên làm người lại bảo không chẳng ai có ý kiến gì khẳng định toàn mập mờ rất khó hiểu. Lang thang tìm hiểu tình hình thấy không kết quả ông cho xe về Nam Định.

Con đường từ Hà Nội về Nam Định hôm ấy bỗng trở nên dài dằng dặc bởi trong tâm trí Nguyễn Văn An đang rất hoang mang không biết xử trí thế nào cho phải. Nếu không ký quyết định triển khai thì biết đâu lại làm trái ý chỉ đạo của trên mà ký thì không có cơ sở pháp luật. Đã không ít lần ông tự nhủ các nơi đã làm rồi hay là mình cũng triển khai cho xong. Thế nhưng lần nào cũng vậy cứ nghĩ đến đấy là hình ảnh người dân lam lũ lại hiện lên trong tâm trí ông. Đang lúc bối rối một ý nghĩ chợt loé lên trong đầu Nguyễn Văn An: Gặp ông Thành (Đoàn Duy Thành - Bí thư Thành ủy Hải Phòng) để tham khảo ý kiến. Nếu bên ông Thành triển khai thì sẽ liệu mà nếu ông ấy chưa làm thì mình cũng không nên vội.

Đối với Đoàn Duy Thành Nguyễn Văn An có tình cảm rất riêng biệt. Tuy cùng là Bí thư cùng Uỷ viên Trung ương Đảng nhưng ông Thành lớn tuổi thuộc thế hệ đàn anh tham gia cách mạng trước lại là người có trình độ nên ông An có phần kính trọng và ngưỡng mộ. Mỗi khi có việc gì hệ trọng ông An thường trao đổi bàn bạc với ông Thành và ngược lại không ít lần gặp vấn đề nan giải hoặc khó đưa ra quyết định ông Thành vẫn thường tham khảo ý kiến của ông An. Nghĩ vậy nên ngay sáng hôm sau khi từ Hà Nội về Nam Định ông An gọi ông Thuật - Chủ tịch ủy ban nhân dân tỉnh cùng đi ra Hải Phòng để gặp ông Thành bàn bạc.

- Có lẽ cùng suy nghĩ nên khi tôi đến Hải Phòng đã thấy ông Thành chờ sẵn - Ông An kể với tôi tại nhà ông ở số 02 Nguyễn Bỉnh Khiêm Hà Nội - Thế là hai bên tiến hành trao đổi công việc ngay. Tôi hỏi vì sao Hải Phòng chưa thấy triển khai Chỉ thị Z30 ông Thành có nói rằng Hải Phòng chưa làm bởi còn đang chờ chỉ thị chính thức của Ban bí thư hoặc của bên Chính phủ. Rồi ông ấy phân tích về mặt pháp lý thì từ trước đến nay không có bất cứ văn bản pháp luật nào quy định tịch thu tài sản bằng quyết định hành chính cả. Còn về tình cuộc sống của nhân dân hiện nay còn rất nhiều khó khăn thậm chí là khổ cực. Việc tích cóp được chút tiền làm nhà làm cửa không dễ dàng gì. Nay tịch thu thì người dân ở vào đâu? Rồi ông ấy hạ giọng nói là chủ nghĩa xã hội tươi đẹp nhưng người dân không có nhà ở thì sao gọi là tươi đẹp được?... Vì cũng có suy nghĩ giống như ông Thành nên chúng tôi nhanh chóng đi đến nhất trí là phải chờ chỉ đạo chính thức bằng văn bản của Trung ương chứ không thể chỉ đạo miệng. Tôi cám ơn ông Thành đã giúp chúng tôi vững tâm.

- Nghe nói ngay khi đó bác đã cho đốt các quyết định về tịch thu nhà  những gia đình thuộc diện bị tịch thu tài sản? Tôi hỏi.

- Chuyện ấy là có thật. Tôi cho đốt vì không muốn nghĩ ngợi gì về nó nữa.

- Còn chuyện tháng 6 năm đó (6/1983) ông Thành đem việc này ra phát biểu tại một kỳ họp của Trung ương?

- Tháng mấy thì tôi không nhớ rõ chỉ nhớ khoảng giữa năm gì đó Trung ương tổ chức hội nghị. Lần ấy ông Thành đã nói liền 2 tiếng đồng hồ về những sai lầm của Chỉ thị Z30. Ông ấy cho rằng Chỉ thị Z30 là sai lầm là trái pháp luật và phi đạo lý. Việc vô cớ tịch thu nhà cửa của người dân khi họ không vi phạm pháp luật không bị pháp luật xử mà chỉ bằng một quyết định của chính quyền là xông vào đuổi người ta ra đường là vô lý. Ông ấy nói găng rất găng về những điều chúng tôi đã bàn với nhau từ trước. Thấy ông ấy càng phát biểu càng hăng tôi cũng thoáng lo lo. Nhất là những lúc ông ấy thống thiết nói rằng đã trực tiếp xem tịch thu 3 căn nhà ở Hà Nội. Ông ấy tả thảm thiết lắm. Khi đội công tác đẩy họ lên xe chở đi họ kêu khóc họ đội khăn tang. Rồi ông ấy đặt câu hỏi: Chúng ta làm cách mạng để làm gì? Người Cộng sản là phải hy sinh suốt đời vì nhân dân đem lại hạnh phúc cho nhân dân. Những việc chúng ta làm như thế này là trái đạo lý là vi phạm pháp luật. Ông ấy còn kể thời ông ấy làm Bí thư Quận uỷ Ngô Quyền đã nói với người dân rằng khi kháng chiến thắng lợi bà con sẽ hết cảnh nghèo khổ không còn phải chui rúc trong cái nhà tranh vách đất dột nát quanh năm mà sẽ ở nhà xây to đẹp họ đã vỗ tay hoan hô không ngớt mà giờ đây hơn 30 năm sau khi thắng Pháp chúng ta không có tiền xây nhà cho dân nay dân xây ta lại tịch thu thử hỏi còn đâu là đạo lý... - Ông An chợt ngừng kể đôi mắt dõi ra ngoài cửa sổ nơi có cây mít già đang mùa bói quả. Tôi hiểu rằng ông đang xúc động mạnh. Chờ cho ông nguôi ngoai cảm xúc tôi hỏi :

•-         Khi ông Thành nói thế bác có lo không ?

- Lo chứ. Chuyện này hệ trọng lắm chỉ cần sơ xảy là hỏng cả một sự nghiệp chứ không đùa nên tôi luôn liếc nhìn sang chỗ Tổng bí thư Lê Duẩn và Phó Thủ tướng Phạm Hùng thấy cả hai ông đều nghe rất chăm chú và có chiều đăm chiêu lắm. Nhất là đến đoạn ông Thành yêu cầu khi nào có ý kiến chính thức của Bộ Chính trị Ban bí thư và Thủ tướng Chính phủ sẽ thi hành nghiêm túc còn điện thoại nhắc nhở "theo Hà Nội mà làm" để có phong trào thì ông ấy không làm và xin chịu trách nhiệm trước Đảng trước nhân dân tôi thấy Phó Thủ tướng Phạm Hùng hườm hườm vài cái cười rồi nói: "Sáng tạo rất sáng tạo. Tôi ủng hộ ý kiến của anh Thành". Mấy phút im lặng nặng nề trôi qua. Rồi Tổng Bí thư Lê Duẩn đứng dậy hỏi có ý kiến nào phân tích đạo lý hơn thì phát biểu chúng tôi mới thở phào nhẹ nhõm và không ngờ việc làm của mình những ngày qua lại được lãnh đạo và nhiều đồng chí rong trung ương ủng hộ mạnh mẽ thế.

Nỗi ám ảnh sau hơn một phần tư thế kỉ

Cách đây ít lâu ông An gọi tôi bảo:

- Cái chuyện Z30 tôi kể với cậu ấy nhắc lại không chỉ để làm một bài học kinh nghiệm mà còn khẳng định thành tựu của đổi mới. Hơn hai mươi lăm năm qua chúng ta đã đi một quãng đường dài rất dài đặc biệt là tinh thần thượng tôn pháp luật. Bây giờ muốn tịch thu của người dân dù chỉ bao diêm cũng phải có toà án. Thế mà ngày ấy tịch thu cả một gia sản của người ta mà chỉ thông qua kiểm tra hành chính. Không hiểu ngày ấy vì sao họ cứ nói mập mờ cái này bí mật không phổ biến rộng cứ triển khai theo ý của trên... Sau này tôi được biết thì hình như ông Bộ trưởng Nội vụ (Bộ Công an) khi đó cũng không biết gì về vụ việc này.

- Có người đánh giá Z30 ghê gớm chẳng khác gì hồi Cải cách ruộng đất. Quan điểm của bác  thế nào? Tôi hỏi.

- Phạm vi của nó hẹp hơn nhiều nhưng với những người liên quan trực tiếp thì hậu quả chẳng khác là mấy. Cũng may chứ nếu ngày đó Hải Phòng và Nam Định cùng làm rồi sẽ lan ra cả nước thì sự thể không biết sẽ ra sao. Mãi gần đây khi tôi lên làm Quốc hội cái Z30 nó vẫn còn dư âm nặng nề lắm người dân còn kêu ca oán thán lắm. Cũng may chứ nếu thực hiện tôi sẽ ân hận suốt đời!

- Nhưng họ (những người trong danh sách bị tịch thu nhà cửa tài sản) có giầu thật không?

- Có giàu có gì đâu? Cả thành phố Nam Định ngày đó cũng nghèo lắm của cải có được là bao nhiêu. Những cái nhà đó so với bây giờ nó như cái chuồng chim thôi. Gìờ thì họ đã tự dỡ bỏ gần hết để xây nhà mới to hơn đẹp hơn rồi. Tôi vẫn nhớ những cái nhà trong danh sách ấy nó bé tí tẹo ấy mà.

- Nhưng lỡ trong số những người được coi là giầu có thời đó có những người là do bất minh? Tôi hỏi.

- Về tài sản có bất minh hay không thì anh phải điều tra để chứng minh mà chưa chứng minh hoặc không chứng minh được thì không thể kết luận. Với góc độ luật pháp anh chỉ được suy diễn theo hướng gỡ tội chứ không được suy diễn theo hướng kết tội. Một vụ án tham nhũng cũng vậy. Anh phải chứng minh được người ta tham nhũng chứ không được phép bắt người ta phải chứng minh nguồn gốc tài sản của mình. Hai cái đó khác nhau lắm. Bây giờ vẫn còn không ít người có lối suy diễn theo kiểu kết tội. Có cả vị là cán bọ lãnh đạo gần đây cũng mắc lỗi này. Pháp luật là chứng cứ chứ không phải tin hay không tin. Cái lối quy chụp ấy... Ông An chợt ngừng lại.

- Nghe nói ngày ấy bác cũng bị quy chụp là hữu khuynh?

- Có chuyện đó đấy. Một số cán bộ lão thành lên án tôi là hữu khuynh. Nguy hại nhất là có người coi Chỉ thị  Z30 như là biện pháp trong đấu tranh giai cấp chống bọn tham nhũng. Mà chống  tham nhũng cũng phải dựa trên luật pháp chứ. Có ở nơi nào mà kiểm tra hành chính lại tịch thu tài sản đâu? Ông giám đốc Công an khi ấy là người tốt tốt cả với cá nhân tôi. Nhưng dù sao ông ấy cũng không phải là cấp trên của tôi. Tôi là Bí thư tỉnh uỷ là Uỷ viên Trung ương mà Bộ Chính trị không chỉ đạo Thủ tướng không chỉ đạo thì làm sao tôi nghe ông ta được.

- Giả sử như  có sự chỉ đạo của trên bác có làm không?

- Nếu trên đã quyết đương nhiên tôi phải chấp hành. Đó là một nguyên tắc. Nguyên tắc chấp hành pháp luật nguyên tắc cấp dưới phải chấp hành mệnh lệnh của cấp trên. Nhưng ngược lại tôi sẽ có ý kiến phản hồi đồng ý thì nói rõ vì sao không đồng ý cũng nói rõ là vì sao. Mỗi khi nhận chỉ thị tôi đều có ý kiến cái đó có phù hợp với địa phương hay không phù hợp với luật pháp hay không? Trước khi thực hiện bát cứ việc gì tôi luôn túc trực ý thức như vậy. Cấp trên ra lệnh anh không làm không được. Nhưng làm mà thiếu trách nhiệm cũng không được. Anh phải có trách nhiệm với trên và cả với dân. Tôi nghĩ nên xây dựng một nếp công vụ như thế. Tôi không thích những người không thể hiện thái độ. Phải có chính kiến rõ ràng và thể hiện chính kiến một cách xây dựng. Cán bộ không phải là cái máy chỉ biết thực thi.

- Rồi ông kể cho tôi chuyện lần sang thăm nước Cộng hòa Phấp lần đầu tiên ông đã đến sông Sen để tận mắt được nhìn nơi thanh tra Zave (một nhân vật trong tiểu thuyết Những người khốn khổ của Vichto Huygô) trẫm mình vì không chứng minh được Giăngvanzăng là người ăn cắp.

Câu chuyện về Z30 khép lại như một chuyện cổ tích có hậu và cũng để lại một bài học xương máu tuy giản dị nhưng lại hệ trọng và cũng rất thời sự: Mọi người phải sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật. Một chân lý giản dị nhường ấy nhưng không phải bao giờ và lúc nào chúng ta cũng thực hiện được. Không hiểu sao mỗi lần đi tàu từ Nam ra Bắc hay ngược lại tôi cứ băn khoăn tự hỏi nếu ngày đó không có những người như ông An ông Thành và cả sự sáng suốt của cố Phó Thủ tướng Phạm Hùng đặc biệt là cố Tổng Bí thư Lê Duẩn đã kịp thời ngăn chặn thì không hiểu sự thể sẽ đi đến đâu? Và sâu xa hơn công cuộc Đổi mới sẽ như thế nào nếu "cơn bão Z30" không bị ngăn chặn kịp thời?

More...

LÊ LỰU MUA CÁ MÈ

By Bùi Hoàng Tám

Nếu lấy tiêu chí văn nghệ sỹ là người nói năng nhỏ nhẹ dáng vẻ khoan thai tiêu pha hoang tàng thì Lê Lựu không được nết nào gọi là có. Lão nói thì dai và dài như đại bác bắn cầm canh đi đứng thì tất bật như gái góa chạy loạn và chi li như mụ bán hành khô mắm tép chợ chiều.
Nhà thơ Trần Đăng Khoa kể rằng hồi ở Nga Lê Lựu suốt ngày đi săn hàng bãi. Một lần từ sáng sớm Lê Lựu đã mò sang gõ cửa: "Chú đi với tôi!" - "Đi đâu?" -"Ơ cái thằng này bảo đi thì cứ đi rồi biết!" Hai anh em lọ mọ đi từ đầu thành phố tới cuối thành phố trong cái băng giá của mùa đông Nga. Thì ra từ chiều hôm trước Lê Lựu đã tìm được địa chỉ của một sinh viên Trường Lưu trữ Quốc gia Moskva có bán một chiếc máy hát cũ. Chiếc máy hát này cậu sinh viên nọ đã dùng hết một khóa học 4 năm và theo lời cậu ta: "Em cũng mua lại của một sinh viên khóa trước." Nghĩa là nó đã được dùng bao nhiêu năm thì chỉ có giời mới biết. Nó cũ đến mức kim cảm âm mòn như kim khêu ốc tiếng hát méo xệch méo xạc và thỉnh thoảng lại rít lên kèn kẹt như tiếng thìa nhôm cọ vào đít nồi gang. Lê Lựu sướng lắm vì sau nhiều lần co kéo nó đã ngã giá 80 rúp. Hai anh em định khiêng ra tàu điện ngầm nhưng nặng quá Lê Lựu đành ngậm ngùi vẫy taxi. Lại một hồi đàm phán có lúc đến mức gay gắt người lái xe đã bằng lòng với giá 50 rúp. Thế là chiếc máy hát cũ đã được mua với giá thành 130 rúp. Thế nhưng trong khi đó ở ngay dưới "ốp" Lê Lựu ở chỉ cần nhấc máy alô là 5 phút sau sẽ có người mang đến tận nơi chiếc máy mới tinh với giá... 120 rúp. Song Lê Lựu vẫn hý hửng như mình vừa thắng quả đậm! Lão còn ghé tai Trần Đăng Khoa thì thầm: "Ta với chú hợp duyên làm ăn đấy. Khi về nước ta với chú kết hợp thì chả mấy chốc mà giàu nhất Hội nhà văn". Giàu nhất Hội nhà văn thì không biết nhưng Lê Lựu là người mua nhiều đồ cũ nhất Hội nhà văn thì là cái chắc.
Cũng theo Trần Đăng Khoa anh bạn Ivan- người cùng phòng với Khoa- nhận xét: "Lê Lựu là nhà kinh doanh không muốn bỏ vốn. Vì vậy ông luôn mua đồ cũ; ở gầm giường ông có cả trăm đôi giày nhưng nếu phải vào vũ trường ông sẽ đi... chân đất." Việc có giày hay không thì tôi không chắc nhưng việc đi chân đất vào vũ trường thì tôi dám chắc vì với lão nông dân Phủ Khoái này vũ trường có khác gì... diệc mạ.
Hiện Lê Lựu còn 27 cái quần bò cũ mỗi cái được mua với giá 1 USD ở Florida năm 1994 và 19 cái quần len mua ở biên giới Trung Quốc năm 1996. Theo lời lão: "Tớ mua về cho trẻ con ở nhà quê nhưng chẳng đứa nào chịu mặc". Lê Lựu cũng không mấy khi mặc. "Áo quần nào có hề chi - ở nhà Lê Lựu mấy khi... mặc quần". Vì vậy 46 cái quần Lê Lựu mua về vẫn còn mới như... cũ!
Mặc cả là niềm vui vô tận của nhà văn Lê Lựu. Nghĩa là không mua cái gì mà Lê Lựu không mặc cả. Từ cái tăm tre thanh đậu phụ và cả tấm vé qua phà. Hình như với Lê Lựu mặc cả là nếp sống văn hoá. Có lần Lê Lựu đỏ mặt mắng một người bạn mình rằng: "Mày ngu như con bò! Không mặc cả thì còn chó gì là cái chợ. Nó bán đắt cho mình nó còn bảo mình ngu".
Lê Lựu luôn coi hạnh phúc là mua được rẻ nhưng không phải vì vậy mà Lê Lựu thích mặc cả. Lão thèm cái không khí chợ búa nơi cuộc đời. Một hôm Lê Lựu đi mua cá mè. Trả tiền xong lão vẫn áy náy không yên. Thêm một con cá mè nữa thì không ổn. Lão bèn nài cho được thêm một con cua rồi lặng lẽ ngắm cái vẻ mặt thộn ra vì tiếc của bà bán cá; mặt lão thích thú như vừa phát hiện ra điều gì nghiêm trọng lắm. Có người còn kể gặp Lê Lựu mua áo dài ở siêu thị New York và lão cứ khăng khăng đòi thêm một cái... áo con. Không thêm được Lê Lựu quay ra làu bàu: "Áo con không chịu theo... áo mẹ: đạo đức nước Mỹ xuống cấp thật!"
Cái tính chi ly của Lê Lựu ở trên giấy mới khiếp. Một lần tôi viết bài báo có câu "Những vấn đề trên cần phải..." lão hằm mặt mắng tôi: "Đồ phí phạm! Viết 4 chữ các - việc - trên - cần... là đủ." Lại một lần tôi viết "Dòng sông hùng hục chảy..." lão quát tôi: "Hùng hục là cái gì hừng hực nó mới ra dòng sông chứ." Thấy lão đang cáu tôi không nói gì lúc về mới ghé tai lão nói nhỏ: "Em viết về dòng sông lam lũ. Để chữ "hừng hực" nó khí thế quá. Hùng hục nó đời hơn nó có vẻ lao động hơn". Lão ngồi thừ ra một lúc rồi bảo: "Ừ... ừ... Mà nó còn bớt được hai dấu (ư ) nữa." Thì ra ở trang viết Lê Lựu còn so đo cò kè hơn ở chợ.

More...

Về bài thơ "Vợ tôi dở dại dở khôn..."

By Bùi Hoàng Tám

 

Về bài thơ "Vợ tôi dở dại dở khôn..."

Bùi Hoàng Tám

Khoảng năm 1990 khi đó báo Văn Nghệ tổ chức cuộc thi thơ rất hoành tráng. Nhà thơ tật nguyền Đỗ Trọng Khơi được giải nhì với chùm Ánh trăng. Do không đi nhận giải được báo Văn nghệ tổ chức về tận nhà trao giải. Đoàn gồm nhà văn Nguyễn Khắc Trường- Phó TBT trưởng ban thơ Bế Kiến Quốc...
Hôm ấy Hội Văn nghệ Thái Bình tiếp đoàn ở quán cạnh nhà tôi. Dạo đó tôi còn bán thịt chó ở Thái Bình (nhân dân Thái Bình có tặng tôi 2 câu thơ: Thái Bình có chú Bùi Hoàng - Tám bán quán thịt... chó làm thơ hay. Giời ạ tôi làm thơ ra cái... chó gì).

Nhòm qua khe cửa thấy nhà thơ Bế Kiến Quốc đeo kính ngồi quay lưng ra phía ngoài. Tôi bèn gấp mấy bài thơ đưa cho cô con gái khi đó mới 9 - 10 tuổii bảo: Con đem sang đưa cho cái bác đeo kính kia nhé. Nhìn qua khe cửa tôi mong ông giở ra lướt qua cho một cái. Nhưng không. Ông thản nhiên cuộn cuộn nhét vào cái túi như túi dết rồi tiếp tục câu chuyện. Thế là toi rồi. Tôi tự nhủ.

Cũng cần nói thêm ngày ấy được in thơ trên báo Văn Nghệ là niềm mơ ước không chỉ của loại văn sĩ tép riu như tôi. Nếu tôi nhớ không nhầm thì dạo đó lũ văn sĩ ở Thái Bình mới chỉ có khoảng 5 -6 người (nói như quê tôi là chưa đầy một cỗ) có thơ in trên Văn nghệ. Tôi nhớ có lần chúng tôi đang ba hoa thơ phú một nhà thơ đàn anh ngồi lặng lẽ nghe rồi phán nhẹ một câu: Năm một nghìn chín trăm mấy mấy mình có bài in trên Văn Nghệ". Thế là chao ôi cả bọn ngồii im như thóc giống. Vì vậy chuyện được in trên Văn nghệ như một chứng chỉ "bảo kê" cho tầm văn chương "vượt qua phà Tân Đệ". Do đó tuy thất vọng nãp nề nhưng tôi không buồn và cũng mau quên "niềm vinh quang" ảo tưởng đó đi.

Mấy tuần sau tôi ra bưu điện mua báo Văn Nghệ. Lại nói thêm rằng Văn Nghệ thời Nguyên Ngọc là niềm chờ đợi mỗi chiều thứ sáu. Người ta mong ngóng người ta chờ đợi như chờ cửa hàng thực phẩm bán cá mè ranh cắt ô số 6 đợi như đợi kết quả số đề. Cầm tờ Văn Nghệ trên tay đọc lướt qua trang nhất phần giới thiệu nội dung. Giời ạ gì thế này. Tôi xoa mặt dụi mắt. Thơ Bùi Hoàng Tám... Dụi hai ba lần cho tỉnh hẳn tôi tự trấn an: Chắc thằng cha nào đó cùng tên chứ mình thì làm gì có của!? Giở trang trong. Giời đất ơi thơ mình. Đúng thơ của mình. Tự dưng thấy chân tay rủn rủn mồ hôi lấm tấm lưng tóc gáy hơi giật giật.

Tôi không biết lão ÔBAMA với lão JONMĂCKÊN khi trúng cử tổng thống Mỹ mừng đếm mức nào nhưng cứ theo tôi khó có thể hơn tôi khi đó. Thế là từ nay trong các cuộc nhậu tôi sẽ im lặng. Đợi đến lúc cao trào nhất tôi mới gại giọng bảo rằng: Năm một nghìn chín trăm mấy mấy mình có bài in trên Văn Nghệ... Cứ nghĩ đến mấy lão bạn thơ hàng tỉnh mặt nghệt ra như ngỗng ỉa mồm câm như thóc giống thì còn gì sung sướng cho bằng nữa. Hình như khi đó để trấn tĩnh mình tôi lẩm bẩm hát "Tổ quốc ơi ta yêu người mãi mãi" Hay "Chưa có bao giờ đẹp như hôm nay"... Đại loại thế.

Sẵn có 10.000 ngàn trong túi tôi mua tất cả 5 tờ Văn nghệ. Rồi lặng lẽ leo lên gác xép để nhấm nháp niềm hạnh phúc. Tôi như chú gà đẻ được quả rứng muốn vỗ cánh chạy toáng ra đường mà hét lên cục ta cục tác. Nhưng do không là gà nên dành cục tác thầm vậy.
Đêm đó tôi trằn trọc thỉnh thoảng lại sờ tay xuống gối xem thật hay mơ. Bây giờ kể lại chuyện này có thể có người bảo Lại bốc phét" nhưng đó là cảm gác rất thật. Không vui sao được khi từ ngày mai trong những cuộc nhậu khi mọi người đang "khủng bố thơ ca" tôi sẽ lặng im rất lặng im chờ cho mọi người lắng giọng ới thủ thỉ rằng: Năm .... cứ nghĩ đến đó đã sung sướng phát rồ phát dại lên rồi. Thế là từ mai tôi sẽ đổi thành phần nâng giai cấp. Tôi sẽ như bố tôi ngày cải cách ruộng đất được từ địa chủ biến thành trung nông. Còn với tôi sẽ là một cuộc cách mạng số phận từ thằng bán thịt chó tỉnh lẻ trở thành nhà thơ có tác phẩm vượt bến phà Tân Đệ.

Nhìn sang bên cạnh thấy mụ vợ cứ thản nhiên ngủ mà bực cả mình. Người đâu mà vô duyên thế cái ngày trọng đại như thế này mà y ngủ được thì rõ là loại vợ gì không biết. Đã thế lại còn ngáy tiếng ngáy du dương bổng trầm như có vần có điệu mới tức nữa. Rồi chợt nhớ chưa báo cho hắn biết thì hắn làm sao mà chẳng ngủ chẳng ngáy. Đợi đấy sáng mai ta sẽ trịnh trọng tuyên bố để cho mụ biết tay. Từ mai ta se tha hồ uống rượu rồi nếu vợ cằn nhằn ta sẽ bảo làm thi sĩ mà không có bầu rượu tùi thơ thì là loại thi sĩ hạng bét. Và từ mai ta cũng quyết không rửa bát quét nhà nữa. Một nhà thơ lớn không thể phải rửa bát quét nhà. Đó là chân lý.

Sáng hôm sau chờ cho mụ vợ chuẩn bị hòm hòm hàng họ tôi mới thẽ thọt:
- Anh có bài đăng báo Văn nghệ...

- Cái gì...?

- Anh có bài đăng báo Văn nghệ...

-  Bài gì? Mụ vợ cao giọng hỏi kèm theo cái nhìn sắc như dao hoạn lợn.
- Bài... THƠ!
- Dí L... vào Dí L... vào. Thơ với chả thẩn. Đi làm hàng cho tôi bán hàng.
Tôi như người đang lên cơn sốt xuất huyết bị dội nước lạnh. Toàn thân giận run lên. Thế mà cả đêm qua tôi cứ tưởng tượng ra cái khuôn mặt tươi như hoa mào gà của mụ khi tôi báo tin này. Thế mà... Ức thật thế này thì ức thật. Ức hơn Chí Phèo chờ Thị Nở cái đêm ở bờ sông. Chả lẽ nhà thơ lại chửi bậy chửi bạ như ánh Chí. Đành nuốt cả "một mối căm hờn trong cuống họng".
Đi nhậu. Khi chai rượu đã vơi đi già nửa tôi chợt phì cười. Ơ với cái mụ vợ này thì đến thằng đẻ ra thơ là mình thì mụ cũng dí L... vào từ đỉnh đầu đến gót chân chứ nói gì đến "đứa con tinh thần với chả tâm thần có tên là THI CA?". Và bật cười. Và làm thơ.

Thơ rằng: Vợ tôi dở dại dở khôn - Ngày năm bảy bận dí L... vào thơ".
Nhà thơ Kim Chuông người luôn đội mũ (vì bị ngứa đầu) và đeo kính (vì bị cận nặng) cả khi làm tình lẫn lúc... tắm (tôi đã tận mắt chứng kiến cả 2 cảnh này nên thề có trời đất không bịa) đặc biệt là lúc nào cũng lảm nhảm đọc thơ kể cả khi... ngủ (Anh em đã từng có lần phác họa chân dung rằng: Thái Bình có bác Kim Chuông - Đội mũ đeo kính cởi truồng - ĐỌC THƠ) chợt nghiêng nghiêng vành mũ lảm nhảm đọc theo. Tan cuộc Kim Chuông về Hội (Tức là Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật chứ không phải hội Nuôi ong mà quê tôi có thơ rằng: Từ ngày có Hội nuôi ong - Thì chất lượng mật lại không ra gì) ông ổng đọc. Nhà viết kịch Trọng Khuê (lại mở ngoặc: Thái Bình có hội Văn nghê (tức là Văn nghệ) - Kim Chuông đánh vợ Trọng Khuê đốt nhà) nghe được mới thêm vào: "Còn tôi ra ngẩn vào ngơ - Ngày dăm bảy lượt dí THƠ vào L...". Bài thơ bây giờ đã có 4 câu: Vợ tôi dở dại dở khôn - Ngày dăm bảy bận dí L... vào THƠ - Tôi thì ra ngẩn vào ngơ - Ngày dăm bảy lượt dí THƠ vào L..." Đến khổ thứ ba: "Kỳ này xét giải Quý Đôn - Đề nghị xét cả cho L... và THƠ" thì có hai dị bản. (Giải thưởng mang tên Nhà bác học Lê Quý Đôn - (Khổ thế)5 năm một lần ở Quê lúa cũng nói thêm là lần nào cũng kiện tụng. Cả giải lần này đang xét nhưng đã kiện tùm lum rồi).

Dị bản một là ở Thái Bình nhiều người nói là của họa sỹ Hà Trí Dũng. Dũng là họa sỹ điêu khắc từng là ĐB QH tác giả của tượng Trần Hưng Đạo ở Kim Môn - Hải Dương và tượng Lê Quý Đôn ở TP Thái Bình. Dạo ấy Dũng vừa khánh thành tượng Lê Quý Đôn được Giải thưởng mang tên cụ Thám hoa này. Trong một lần tức khí gì đó Dũng đã làm hai câu tiếp theo.
Dị bản thứ hai là của bác Nguyễn Trọng Tạo. Dạo đó Hội Văn nghệ Thái Bình mời Hội Văn nghệ Thừa Thiên Huế ra chơi. Có một em tên là Oanh hay Yến  đẹp nức nở và cuồn cuộn nhuệ khí như sống Đà sông Hồng chứ không yên ả như sông Hương quê em. Người cao chân dài ngực nở (nghĩa là thừa tiêu chuẩn cấp bằng lái xe của bác Nguyễn Quốc Triệu mà xấp xỉ cái cân đo đong đếm của Bác Dương Kỳ Anh) lại thơm lừng nóng bỏng... Thôi chả tả nữa kẻo... thiên hạ thèm! Bác Tạo ra cùng đợt này. Và hai câu: "Kỳ này..." là của Thi sĩ Nguyễn Trọng Tạo.
Chẳng biết thực hư thế nào xin kể lại những điều mình nghe thấy.

Khi lên Hà Nội có lần nghe tôi kể chuyện về "tác phẩm văn học bất hủ" này nhà văn Nguyễn Uyển khi ấy là Trưởng ban công tác Hội nhà báo Việt Nam và nhà báo Nguyễn Đoàn (TBT báo Bưu điện VN) thêm vào hai câu cuối: "Mấy tay giám khảo ất ơ - Lại đem bỏ tuốt cả thơ ra ngoài". Thế có tệ không cơ chứ. Chỉ xét mỗi... cái ấy.
Xin chép lại cả bài của "tổ hợp văn chương" đọc cho vui nhé:

Vợ tôi dở dại dở khôn
Ngày dăm bảy bận dí L... vào THƠ
Tôi thì ra ngẩn vào ngơ
Ngày dăm bảy lượt dí THƠ vào L...
Kỳ này trao giải Quý Đôn
Đề nghị xét cả cho L... và THƠ
Mấy tay giám khảo ất ơ
Lại đem bỏ tuốt cả THƠ ra ngoài -  (không xét).

Bài thơ này nhiều người về sau cứ tưởng của tôi tất cả. Nhưng thực tình tôi chỉ là kẻ làm câu đầu tiên và có ¼ sản phẩm. Xin học tinh thần tự phê nghiêm túc của báo Lao động mà "Nói lại cho rõ".

Đoạn kết

Bài thơ từ đó lan truyền nhiều người bạn khi giới thiệu tôi với nguopwì lạ thường gắn liền tên người với tên tác phẩm. Kiểu: Đây là Bùi Hoàng Tám "Vợ tôi nửa dại...". Điều ngạc nhiên là cách giới thiệu này rất hiệu quả chứng tỏ bài thơ đã được "toàn dân" biết. Sau này Nhà thơ Nguyễn Huy Thiệp trong bài Trò chuyện với hoa Thủy tiên" có trích dẫn:  "Giai thoại có một nhà thơ nói về thơ trong tình cảnh sau đây (tôi đã đưa chuyện này vào trong tiểu thuyết của tôi vì nó quá hay) khá tiêu biểu cho thực tế đó: Vợ tôi nửa tỉnh nửa mơ - Hôm qua nó bảo dí thơ vào L... - Vợ tôi nửa dại nửa khôn - Hôm nay nó bảo dí L... vào thơ tôi cũng không phủ nhận cảm tình của nhân dân đối với thơ nhưng quả thực trên thực tế cái danh nhà thơ là một thứ nhìn chung chung chỉ là nhưng nhít hữu danh vô thực chẳng ai muốn dây vào nó . Nhà thơ đồng nghĩa với sự chập cheng hâm hấp quá khích vớ vẩn thậm chí còn lưu manh nữa" (nguyên văn).

Rất may cho tôi là bài này của bác Nguyễn Huy Thiệp in sau khi tôi đã vào Hội Nhà văn rồi. Nếu không thì chắc đứt vì có một ông trong Hội đồng nói thẳng rằng "nếu thằng Thiệp nó tung ra trước thì chú mày... mạt kiếp". Giời ạ may thế. Tôi vào Hội như một thứ giời cho xin kể chuyện này vào dịp khác. 

Bài thơ về vú

Gần đây dư luận xã hội xôn xao xung quanh chuyện vú vế chị em với bằng lái ô tô xe máy xin kể lại câu chuyện liên quan đến vú vê sau đâ.
Ngày xửa ngày... chưa xưa để tuyên truyền cho chị em phụ nữ biết cách làm đẹp cơ thể hai ti đều đặn không bị "lệch lạc quan điểm" bên nhỏ bên to ngành y tế tổ chức nhiều hoạt động tuyên truyền cho chị em đang nuôi con nhỏ cách chăm sóc vú bằng rất nhiều băng zôn khẩu hiệu. Để thể hiện văn học luôn bám sát đời sống xã hội phản ánh hiện thực cuộc sống mà các nhà "ní nuận" nước nhà gọi là Dòng văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa có bài thơ rằng:
Chị em ta khi cho con bú
Vú bên này và vú bên kia
Nhớ rằng luôn phải phân chia
Hôm qua vú nọ hôm kia vú này....
Bùi tôi xin thêm 2 câu để khuyến cáo anh em:
Anh em táy máy cái tay
Hôm kia vú này hôm nọ vú kia
Cả khi trót dại ơ kìa...!
Nhớ rằng luôn phải phân chia cho đều.

More...

Tặng Nhà thơ Lê Huy Mậu - Tác giả phần lời bài Khúc hát sông quê

By Bùi Hoàng Tám


Anh thì úp mặt vào sông
Còn em úp mặt mà không... vào gì!

More...

Bài 1

By Bùi Hoàng Tám

Surprised
Ơi đất nước buồn như thơ lục bát
Câu sáu đói ăn câu tám mất mùa
Người mò ốc cũng mơ làm Hoàng Hậu
Kẻ đốn củi trên rừng cũng khao khát Ngai Vua

More...

Tự giới thiệu

By Bùi Hoàng Tám

Nhà thơ Bùi Hoàng Tám tự giới thiệu


Thái Bình có chú Bùi Hoàng
Tám bán quán thịt chó làm thơ hay

More...

Chúc mừng bạn!

By Bùi Hoàng Tám

Nếu bạn có thể đọc được bài viết này có nghĩa là quá trình đăng ký đã thành công và bạn đã có thể bắt đầu blogging

More...